1-9 حدود قلمرو تحقیق 9
1-10 روش تحقیق 9
فصل دوم- مبانی نظری تحقیق
2-1 مختصری در باب قرآن مجید11
2-2 تأثیر قرآن بر فرهنگ بشری11
2-3 بهره های زبان و ادبیات فارسی از قرآن12
2- 4 زمینه ها و پیشینه ی اثرپذیری شاعران ونویسندگان از قرآن 12
2-5 شیوه ها و گونه های اثرپذیری از قرآن13
فصل سوم- مروری بر زندگی و آثار خواجه عبدالله انصاری
3-1 نگاهی اجمالی به اوضاع سیاسی و فرهنگی هرات16
3-2 جایگاه خواجه عبدالله انصاری در ادب فارسی18
3-2-1 تولد خواجه عبدالله18
3-2-2 تبارنامه، نام و القاب خواجه عبدالله19
3-2-3 دوران کودکی خواجه عبدالله21
3-2-4 دوران نوجوانی خواجه عبدالله22
3-2-5 دوره جوانی و به سوی کمال23
3-2-6 سال های رنج ومشقّت24
3-2-7 سال های موفّقیّت و پیشرفت25
3-2-8 نزاع با بدعت گزاران26
3-2-9 واپسین سال های زندگی خواجه26
3-3 آثار و تألیفات خواجه عبدالله27
3-4 مشرب فکری خواجه عبدالله29
3-5 مذهب دینی و تعصّب خواجه عبدالله30
3-6 عوامل رواج تصوّف31
3-7 سفرهای خواجهعبدالله32
3-8 نثر خواجه عبدالله33
3-9 استادان خواجه عبدالله34
3-10 پیران خواجه عبدالله35
3-11 تفسیر پژوهی خواجه عبدالله38
3-12 شعر و ادب خواجه عبدالله40

فصل چهارم- بازتاب مفاهیم وآیات قرآن در مناجات نامه
4-1مقدمه43
4-2 بازتاب مفاهیم آیات قرآنی در مناجات های خواجه عبدالله44
فصل پنجم- نتیجه گیری و پیشنهادها
5-1 نتیجه گیری130
5-2 پیشنهاد ها131
منابع و مآخذ132
چکیده انگلیسی135
چکیده
قرآن کریم در طول تاریخ موثق ترین سخن اعتقادی برای مسلمانان بوده است. از این جهت مفسّرین و محدّثین در حفظ و تداوم میراث آن کوشیده اند. شعرا و نویسندگان نیز به دلیل استوار ساختن و فصاحت کلام خویش از آن بهره جسته اند . پژوهش حاضر تلاشی است که به بررسی سبکی مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری – پیر هرات – و استخراج آیاتی از قرآن می پردازد که خواجه عبدالله در مناجات هایش به طور مستقیم وغیر مستقیم به کار برده است تا روح عرفانی رازها و زیبایی های این اثر بیشتر هویدا شود . در آغاز ، در باب بستری که چنین آثاری در آن پدید آمده سخن می رود . زندگی، احوال و آثار خواجه عبدالله انصاری ، مشرب فکری اش و اوضاع سیاسی و اجتماعی هرات مورد بحث قرار می گیرد .و سخن تا بدانجا پیش می رود که مناجات نامه خواجه عبدالله مانند سایر آثارش مشحون از مضامین عرفانی و مفاهیم قرآنی است که با نظمی ملیح و نثری فصیح در هم آمیخته است و آهنگ خوش کلام و معانی بلند عرفانی را در قالب نثری مسجّع بیان داشته و حقّ قلم را در ارایه ی یک نیایش زیبا ادا نموده است ، این امر باعث پیدایی و نگارش آثاری چون گلستان سعدی و بهارستان جامی گردیده است .
در پایان نامه ی حاضر با استناد به قرآن و روش کتابخانه ای انجام شده بیش از صد مناجات خواجه که متأثر ازآیات قرآنی بوده مورد بررسی قرار گرفته و یافته های آن به صورت توصیفی ارائه گردیده است .
کلیدواژه ها : قرآن ،مفاهیم قرآنی،خواجه عبدالله انصاری، مناجات نامه
فصل اول
کلیات
1-1 مقدّمه
قرن چهار و نیمه ی اول قرن پنجم از مهم ترین دوره ی ادوار تمدّن اسلامی قابل توجّه و مطالعه است . این عصر که باید آن را عصر طلایی تمدّن اسلامی ایران دانست دوره ی استحصال ایرانیان از کوشش های متمادی خود در دو قرن گذشته برای بازیافتن استقلال کامل و بهر ه برداری از کوشش های علمی و ادبی برای داشتن علما و ادبای درجه اول و دوره ی شگفتی نظم و نثر فارسی است. در اواخر این دوره ی درخشان علم و ادب و آزادی افکار بود که مقدمات غلبه ی حکومت های غیر ایرانی نژاد فراهم آمد و دوران جدیدی در کشور ما که به دوره ی غلبه ی سیاسی دینی معروف ست ، آغاز شد . در همین دوران دنباله تعلیمات تصوّف اسلامی که در آغاز امر نوعی از زهد و پشمینه پوشی و ترک دنیاوی بود و سپس به صورت مکتبی است نحوه ی تفکر در شناخت حقایق عالم وجود و شهود عینی هستی مطلق در آمد ، ادامه داشت و مردان بزرگی از میان صوفیان در خراسان و دیگر نواحی ایران برخواستند. خواجه عبدالله انصاری یکی از بزرگ مردانی بود که در این دوران توانست با بهره گیری از عرفان اسلامی که دقیقاً مبتنی بر آیات و روایات دینی بود در ادبیات و نثرهایش بهره بجوید و با خلق آثار پر مضامین عرفانی سهمی چشم گیر در زبان ادبیات فارسی داشته باشد . پژوهشی حاضر تلاشی است ناچیز برای استخراج آیاتی از قرآن مجید که پیر روشن ضمیر ما در کتاب مناجاتنامه خود به صورت غیر مستقیم به کار برده است تا روح عرفانی ، رازها و زیبایی های این اثر بیشتر هویدا گردد و در 5 فصل تدوین شده است . در فصل اول به کلیلت تحقیق اشاره شده و در آن با طرح سئوالاتی هدف اصلی تحقیق بیان و در بخش فرضیه های تحقیق به سئوالات پاسخ داده شده است . بخش دوم شامل مبانی نظری تحقیق است و در بخش سوم به دوران زندگی ، آثار و تالیفات مشرب فکری ، دینی ، استادان و سفرهای خواجه عبدالله انصاری پرداخته شده است . بخش چهارم که اصلی ترین قسمت پژوهش می باشد حاوی مطالبی در خصوص بازتاب مفاهیم آیات قرآنی در کتاب مناجات نامه است و بخش پنجم شامل نتیجه گیری پژوهش انجام شده می باشد . متن مورد استفاده در پژوهش بر اساس کتاب دو جلدی مجموعه رسائل فارسی خواجه عبدالله انصاری دکتر محمد سرور مولایی می باشد و شماره های ارجاع داده شده بر اساس همین نسخه ارائه گردیده است . شایان ذکر است معانی آیات بر اساس کتاب تفسیر عرفانی قرآن مجید خواجه عبدالله انصاری به کوشش حبیب الله آموزگار صورت پذیرفته است .
این عارف وارسته و آزاده از چهره های درخشان سازنده هویّت و معنویت زبان دینی و پارسی به شمار است . از نمونه های اندیشه ساز که هماره ی تاریخ در کنار سازندگان هویّت فرهنگی که زبان پارسی را به اوج اعلای خود رسانده اند ، خواهد درخشید . او از سرمایه های تاریخ اندیشه ایرانی است . از بزرگترین دلسوزان و آموزگاران نیک نهاد ، پاکی درون و برون ، انسان دوستی و آزادگی و شرافت و کرامت انسانی است . هر بند از سخنان او – هر چند کوتاه و موجز و مختصر – دفتری از اندیشه و تفکّر به روی انسان می گشاید . از نمونه های خلّاقیّت های هنری ، ادبی ، دینی و آیینی در زبان پارسی و تاریخ تصوّف و عرفان ایرانی – اسلامی است . مقام او در عرفان و تصوّف ، مقامی والا و قابل اعتناست. او از تأثیرگذاران تجربه های عرفانی و سنّت های ادبی ، عرفانی ، هنری و فرهنگ پارسی – اسلامی است . او از میراث داران سده های عرفانی پیشین است که به صورت زهد ، عشق و ملامت تبلیغ می شده است . پرتو معنویّت او تا بدان حد است که برخی سخنان او ورد زبان ها و زینت بخش سخنان سخنوران و دعای مستمندان است . گفتار او آرام بخش روان و روشنی ضمیر و تسلّای خاطر علاقه مندان است . آموزه های عرفانی او همواره بر آزادگی ، انسان دوستی ، خوش بینی و پاکی روح و روان آدمی بوده است.
پژوهش حاضر تلاشی است ناچیز، برای استخراج آیاتی از قرآن مجید که پیر روشن ضمیر در کتاب مناجات نامه خود به صورت مستقیم یا به صورت غیر مستقیم به کار برده است تا روح عرفانی ، رازها و زیبایی های این اثر بیشتر هویدا گردد و در 5 فصل تدوین شده است .
در فصل نخست به کلیات تحقیق اشاره شده و در آن با طرح سوالاتی هدف اصلی تحقیق بیان و در بخش فرضیه های تحقیق به سوالات پاسخ داده شده است.
فصل دوم که شامل مبانی نظری تحقیق است به تعاریف و توضیحاتی از لابلای آثار ادبی و عرفانی اشاره شده است.
در فصل سوم به سیر زندگی و آشنایی با آثار و احوال و تحوّلات حاکم بر زمان و مکان و فضای زندگی نابغه ی زبان پارسی و عرفان ایرانی و اسلامی سفر ها، پیران خواجه، مشرب فکری، استادانی که در ترقّی روحی و اخلاقی و سیر و سلوک عرفانی بدو یاری رسانده اند، پرداخته شده است. آثار و تألیفات بسیاری که خود تألیف نموده ، یا شاگردانش از منبرهایی که رفته جمع آوری کرده و یادداشت برداشته اند.
در فصل چهارم ، که اصلی ترین قسمت پژوهش به شمار می رود ، کوشش شده است تا به مطالبی در خصوص بازتاب مفاهیم آیات قرآنی و جلوه های عرفانی در جای جای کتاب مناجات نامه و تأثیرهای خواجه از اسماء وصفات الهی، مفاهیم و مضامین عرفانی و اخلاقی اشاراتی شود .
در فصل پنجم که شامل نتیجه گیری پژوهش انجام شده می باشد، متن مورد استفاده در پژوهش ،بر اساس کتاب مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری ،تصحیح از شهاب الدّین خرّمشاهی وکتاب دو جلدی مجموعه ی رسائل فارسی خواجه عبدالله انصاری ، تحقیق ، تصحیح و تعلیقات دکتر محمّد سرور مولایی می باشد . شماره های ارجاع داده شده بر اساس همین نسخه هاارائه گردیده است .
شایان ذکر است که معانی آیات بر اساس کتاب تفسیر عرفانی قرآن مجید خواجه عبدالله انصاری به کوشش حبیب الله آموزگار صورت پذیرفته است .
1-2 بیان مسأله
اثر هر نویسنده باز تاب اندیشه های اوست که ریشه در فرهنگ و تمدن و مشرب فکری او دارد . گذشت روزگار و بالندگی زبان و ادبیات فارسی و پیوند آن با اسلام و کتاب آسمانی قرآن ، موجبات ظهور نویسندگانی فراهم گردید که درونمایه ی آثارشان معارف الهی و مفاهیم قرآنی بوده است : ” حضور معانی و آیات قرآنی که به صورت پنهانی و آشکار در صنایع ادبی پس از اسلام می تواند مبیّن این امر باشد که الفت و قرابت قرآن و ادبیات سر منشاً مضامینی بوده است که جهت بخش بسیاری از سبک های دوره ای گردیده است ” . ( حلبی : 1389 ، 13 – 12 ) زیرا استفاده از آیات مفاهیم قرآنی علاوه براینکه بر جزالت و فصاحت کلام می افزاید ، آرایش لفظی و معنوی را نیز به دنبال دارد . بنابراین شعرا و نویسندگان به شیوه های مختلفی از آیات و مفاهیم قرآنی تاثیر پذیرفته اند . خواجه عبدالله انصاری از اکابر دوران فقهای زمان و مفسران بزرگ قرآن در قرن پنجم هجری دارای آثار متعددی از جمله صد میدان، انوار التحقیق منازل السائرین و….. می باشد . کتاب بی مثال مناجات نامه ی اوعرصه ی جولان مفاهیم بلند قرآنی است که جمله ای از این کتاب دلنشین و کلام آتشین می تواند در اعماق وجود انسان نفوذ کند و او را از ورطه ی نابودی بیرون کشد . لذا با توجه به این که کتاب مناجات نامه مملو و مشهون از مفاهیم قرآنی است که به صورت آشکارا و پنهان در کلام خواجه به کار رفته است . مطالعه زیبا شناسی قرآن می تواند نشان دهنده زیبایی اثر مناجات نامه باشد . اینک به نمونه ای از تاثیرپذیری گزارشی و الهامی از قرآن در مناجات نامه این پیر روشن ضمیر می پردازیم:
الف ) “خداوندا ! یادت چون کنم ، که خود در یادی و رهی را از فراموشی فریادی ، یادی و یادگاری و در یافتن خود یاری ”
که برگرفته آیه ی152 سوره ی مبارکه ی بقره به شیوه الهامی است : “فاذکُرونی اذکرکُم وَاشکروا لی و لاتکفُرُوِن”.
ترجمه:” پس مرا یاد کنید تا من شما را یاد کنم و مرا سپاس دارید و در من ناسپاس نباشید و کفران نعمت نکنید . ”
خواجه هرات در تفسیر آن می افزاید :
” این است یاد دوست مهربان ، آسایش دل و غذای جان ، یاد او گوی است و انسش چوگان ، گل او سوز و شناسایی بوستان ، این نه یاد زبان است که تو دانی ، که آن در درون جان است … ”
ب ) ” الهی ! تو دوستان را به خصمان می نمایی ، درویشان را به غم و اندوهان می دهی ، بیمار کنی و خود درمان کنی . از خاک ، آدم کنی و با وی چندان احساس کنی ، سعادتش بر سر دیوان کنی و به فردوس او را مهمان کنی ”
بر گرفته از آیه ی شریفه ی26 از سوره ی مبارکه ی الحجر به شیوه گزارشی است:” وَلقد خلقنا الانسان من صلصال من حماء مسنونِ “
ترجمه : ” ما انسان را از سفال خام و گل خشک و سیاه ( = گل لجن بویناک ) آفریدیم . ”
در تفسیر آن خواجه ی هرات می افزاید :
” خداوند آدم را از پنج چیز آفرید : از گل و آب و آتش و روشنایی و باد . و حکمت آن در این است که خداوند همهی خلق را از یک جنسی آفرید : فرشتگان را از نور ، جن را از نار ، و مرغان را از باد و آب ، حشرات را از خاک آفرید ؛ و خلق دریا را از آب و هریک را از جنسی مفرد ؛ و جدا خلق کرد و آدم را از همه ی این اجناس آفرید و او را تکریم و تشریف داد تا به همه ی مخلوق خداوند و فضیلت و برتری داشته باشد ؛ و همه را مسخّر او گردانید ، تا او بر همه مسلّط باشد و … ”
1-3 پرسش های اساسی تحقیق
پرسش هایی که برای ما مطرح است و بر آن شده ایم تا در این پژوهش به آن ها پاسخ دهیم عبارتند از :
1- بازتاب جلوه های مفاهیم قرآنی در مناجات نامه به چه شیوه هایی است ؟
2 – بهره مندی خواجه عبدالله انصاری از مفاهیم آیات قرآنی با مشرب عرفانی او چه تناسبی دارد ؟
3- استفاده ی خواجه عبدالله انصاری از آیات قرآنی در مناجات نامه چه تأثیری در سخن او داشته است؟
1- سبک و نثر خواجه عبدالله انصاری چه تأثیری بر آثار بعد از او گذاشته است ؟
1-4 اهمّیّت و ضرورت تحقیق
با توجه به جایگاه قرآن و روایات اسلامی در ادبیات فارسی و بهره مندی شعرا و نویسندگان از آن به جهت القاء پیام وهدف خود به مخاطب و تاثیر مضاعف آن ، مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری یکی ازمهم ترین آثاری است که می تواند با استفاده از این شیوه گشاینده ی ابواب حکمت الهی بر روی مخاطبین و علاقه مندان باشد . لذا با توجه به گستره ی کار برد آیات در مفاهیم گوناگون ادبی بررسی و تحقیق در این مورد ضروری به نظر می رسد .
1-5 پیشینه ی تحقیق
در باب سبک و اندیشه ی خواجه عبدالله و آثار آن کتاب و پایان نامه هایی وجود دارد امّا اثری که به بررسی مفاهیم آیات قرآنی در مناجات نامه ی خواجه عبدالله پرداخته باشد ، تا کنون مشاهده نگردیده است.
1-6 اهداف تحقیق
هدف از این پژوهش بررسی و کشف آیاتی از قرآن است باز تاب آن در مناجات نامه قابل مشاهده می باشد تا دوستداران ادب فارسی با مشرب فکری و میزان بهره مندی خواجه عبدالله از قرآن شوند و زمینه ی دستیابی به مفاهیم پر رمز و راز مناجات نامه برایشان فراهم گردد تا زوایایی پنهان از مناجات نامه بر روی ادب دوستان گشوده شود .
1-7 فرضیّه های تحقیق
بازتاب مفاهیم آیات قرآنی در مناجات نامه ی خواجه عبدالله بیشتر به شیوه ی تأثیر پذیری گزارشی و الهامی است .
آیات و مفاهیم قرآنی که بیشتر با مشرب عرفانی او مطابقت داشته ، در کلامش هویدا است .

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

استفاده از مفاهیم آیات قرآنی در مناجات نامه بر تأثیر سخن او در مخاطب صد چندان افزوده است.
سبکو نثر مناجات نامه در خلق آثاری چون گلستان سعدی و بهارستان جامی تأثیر بسزایی داشته است .
1-8 جامعه ی آماری تحقیق
در این پایان نامه ، کتاب مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری که از روی یکی از نسخه های معتبر چاپ شده،به عنوان جامعه ی آماری استفاده شده است و دیگر منابع مورد پژوهش در کتاب نامه ی پایان نامه ذکر شده است .
1-9 حدود قلمرو تحقیق
در این پایان نامه ، اثر مناجات نامه خواجه عبدالله مورد بررسی قرار گرفته است و برای استناد بیشتر این پایان نامه ، دیگر آثار خواجه به ویژه تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید به طور جدی بررسی و از مطالب آن استفاده شده است .
1-10 روش تحقیق
این پژوهش از نوع توصیفی – تحلیلی و به روش کتابخانه ای صورت گرفته است . ضمن مطالعه ی منابع اصلی تحقیق پس از فیش برداری به بررسی، تنظیم و طبقه بندی فیش ها پرداخته شده است .

فصل دوم
مبانی نظری تحقیق

2-1 مختصری در باب قرآن مجید
“قرآن مجید کتاب دینی ماست ، معانی و مفاهیم آن در طول 14 قرن از جهات مختلف در حیات فردی و اجتماعی ، تأثیر پنهان و آشکارنهاده است. چنانچه امروزه نمی توان جنبه ای از جنبه های گوناگون زندگی مسلمانان را یاد کرد که قرآن مجید و معانی والای آن به نحو مستقیم و غیرمستقیم، در آن تأثیری نداشته باشد و هر کس در این باره تأملی بسزا کرده باشد و عناد نورزد، بدرستی این عقیده اقرار می دهد. یکی دیگر از بارزترین موارد این تأثیر سروده های شاعران و نویسندگان و دبیران است. هر ملّتی به سرمایه هایی اعم از مادی و معنوی می نازد و یکی از سرمایه های جاودانه ما و افتخار آمیز ما ایرانیان نیز سروده های شاعران و سخنوران و نوشته های دبیران و نویسندگان و متکلمان ایرانی مسلمان است که بسیاری از ابیات و عبارات این بزرگان را ” اشاره “، ” تلمیح “، ” اقتباس “، ” تضمین ” …. تشکیل می دهد” (حلبی،1389 :1).
2-2 ) تأثیر قرآن بر فرهنگ بشری
“تأثیر زبان عربی به فارسی از قبیل داد و ستد معمولی زبان ها نیست که به دلیل ماهیّت قوی زبان عربی در برخورد با زبان فارسی رخ داده باشد زیرا زبان عربی زبان اقوامی بود که از هر حیث پایین تر از فارسی زبانان بودند بلکه عامل آن را می توان قرآن و فرهنگ اسلامی دانست که شعاع نور آن ابتدا اعراب و پس از آن زبان احیاء شده عربی را زیرپوشش گرفت به گونه ای که بسیاری از زبان ها در برابر این زبان صحنه را ترک کردند.
بنابراین آنچه زبان عربی را گسترش داد، ناشی از ویژگی های زبان عربی نبود بلکه پشتوانه فرهنگی آن، تأثیر اصلی را بر دوش می کشید چه این ملّت ها و از جمله خود اعراب برای بهتر شناختن کتاب الهی تلاش کردند. زبان عربی را بهتر بشناسند.
تدوین کتابهای عمده ای درباره تفسیر قرآن و علوم بلاغی و ادبی به زبان عربی و فارسی ، نشان این رویکرد همگانی به زبان قرآن می باشد . لذا با تمام علاقه دانشمندان فارسی زبان به زبان ملّی ، به جهت فهم بیشتر قرآن و متون دینی به نگارش کتابهایی در زمینه صرف ، نحو ، لغت و علوم مربوط به زبان ادبیّات عرب همّت گماشتند”(خرمشاهی،1373: 10-7).
2-3 ) بهره های زبان و ادبیّات فارسی از قرآن
با آمدن قرآن جهان بینی و تفکّری نو در ادبیّات فارسی به وجود آمد و بسیاری از واژه ها محتوای جدید گرفتند و لغات و اصطلاحات خاصی که مربوط به عبادات و نظام فکری جدید بود وارد زبان فارسی گردید.
از مهمترین بهره های زبان فارسی ترجمه قرآن توسط مسلمانان فارسی زبان بود که به حفظ و احیاء زبان کمک شایانی کرد و دانشمندان فارسی زبان براساس نیاز ما به ترجمه و تفسیر قرآن همّت گماشتند” اهمیّت تفسیرهای قدیم در این است که به قصد ایراد معادل برای لغات و ترکیبات قرآن ،معمولاً مفردات و ترکیباتی از زبان فارسی را ذکر کرده اند که بعدها فراموش شده و از میان رفته است و جز از راه داشتن معادل عربی ،درک معنی آن ها می توانست دشوار یا مورد تردید و تأمّل باشد با توجه به همین نکته های کوتاه منتقل شده از اهل نظر ، نقش ترجمه ها و تفسیرهای قرآن در حفظ و گسترش زبان فارسی و حفظ لغات و ترکیبات بسیاری برای امروز ، با روشن ساختن معانی آن ها روشن می شود “(صفا،120:1378).
2-4) زمینه ها و پیشینه ی اثرپذیری شاعران و نویسندگان از قرآن
زبان فارسی دری در سده سوم هجری، زبان معیار ورسمی انتخاب شد. از این سده است که سخنوران پارسی زبان به سرودن و نوشتن پرداختند. در این روزگاران است که ادب فارسی تازه به راه می افتد ؛ “کسانی چون حنظله بادغیسی ، محمّدبن وصیف ، ابوحفص سغدی ، ابوالعباس مروزی ، بسّام کرد ، فیروز مشرقی و … دست او را می گیرند و همراه خویش پا به پا پیش می برند و شیوه رفتن می آموزند . دیری نمی گذرد که این کودک نوپا ، آئین راه رفتن می آموزد و از این سوی و آن سوی سر درمی آورد ؛ آن چنانکه در آغاز سده چهارم همان کودک نوپای نیمه سوم جوانکی بالغ و رسیده می گردد . در این روزگار که شعر فارسی به بلوغ و رسیدگی می رسد ، تقریباً در سراسر ایران گسترده آن روز فرهنگ اسلام که خود برخاسته از قرآن و حدیث بود ، به ژرفی و شگرفی ریشه دوانیده بود و با روح و خوی ایرانی هم سمت و سو و همرنگ و بو شده بود . از سوی دیگر همراه گسترش ریشه دار و ژرف فرهنگ اسلام زبان عربی نیزکه زبان قرآن و اسلام بود و از این روی به قداست و افتخاری بزرگ دست یافته بود در ایران چنان گسترش یافت که زبان بومی ایرانیان را به کناری زد و به ویژه در مکتب و مدرسه و مسجد و دیوان و دربار و در میان اهل کتاب و قلم و درس و بحث و وعظ ، زبان رسمی و همگانی بود… از همین روزگاران بود که کم کم بازار دانش اندوزی و علم آموزی که بر محور قرآن و حدیث می چرخید ، سخت رونق گرفت… و بسیاری از شاعران و نویسندگان از این دو چشمه جوشان جامها گرفته و جرعه ها نوشیده بودند ؛ جامها و جرعه هایی که به سروده های آنان رنگ و بوی قرآن و حدیث بخشید… قرآنی که هم از دیدگاه بلاغی و هنری اوجی چنان دسترس ناپذیر داشت که دل از همگان بویژه سخن شناسان و ادب ورزان و ذوق مندان می ربود و آن ها را شیفته و بهت زده می ساخت ، و هم از معارف و مبانی و معانی و احکام چنان دلپذیر سرشار بود که بر جان و دل ها می نشست”(راستگو،1380: 4-3).
بهره گیری از قرآن نشانه دانشمندی و علم اندوزی و روشنفکری بود و این خود گونه ای افتخار محسوب می شد و بر اثر مولفان نوعی قداست و حرمت می بخشید و آنانرا ارجمندتر و پذیرفتنی تر می ساخت. گسترش مجالس وعظ و واعظی و پدیدآمدن واعظان بزرگ که بیشتر از عالمان بزرگ قرآن دان بودند و سخنان خویش را بر محور آیات قرآن و سخنان پیامبر و امامان معصوم می پرداختند و از یک سو و توجّه گسترده مردم به این مجالس و آشنایی آنان با مضامین قرآنی از سوی دیگر راه بهره گیری از قرآن را برای نویسندگان و شعرا هموار ساخته بود. (همان:7)
2-5 ) شیوه ها و گونه های اثرپذیری از قرآن
“بهره گیری از قرآن مانند بهره گیری از هر پدیده ادبی دیگر ، شکل و شیوه های گوناگون دارد که هم از دیدگاه پیدایی و پنهانی و هم از دیدگاه هنری و بلاغی در یک سطح و سنگ نیستند یعنی بهره گیری آن ها گاه آشکار و عیان است و هر کس با این مقولات اندک آشنایی داشته باشد ، به آسانی و زود آن ها را در می یابد و گاه پوشیده و پنهان است به گونه ای که تا کسی با این مقولات آشنایی بایسته نداشته باشد و کندوکاوی شایسته ننماید ، به آن ها دست نمی یابد”(همان:15).
از شیوه های اثرپذیری از قرآن می توان گونه های زیر را نام برد .
1)اثرپذیری واژگانی: که نویسنده در به کارگیری پاره ای از واژه ها و ترکیب و اصرار قرآن است.
2) اثرپذیری گزاره ای: که نویسنده عبارتی قرآنی یا روایی را با همان ساختار عربی بی هیچ گونه تغییر و دگرگونی و یا اندکی تغییر در تنگنای وزن و قافیه در سخن خود جای می دهد.
3) تأثیرپذیری گزارشی : که شاعر یا نویسنده مضمون آیه یا حدیث را به دو شیوه ترجمه یا تفسیر به پارسی گزارش می کند . گاه به شیوه نقل قول و با ذکر نام گوینده و گاهی بدون یاد کرد نام سراینده پیشین.
4) تأثیرپذیری الهامی بنیادی : در این شیوه گوینده مایه و پایه سخن خویش را از آیه یا حدیثی الهام می گیرد و سخن خویش را بر این نکته بنیادی می نهد.
5) تأثیرپذیری تلمیحی : در این شیوه گوینده سخن خویش را مانند تأثیرپذیری الهامی ، بر پایه نکته قرآنی یا روایی بنیاد می نهد و آنرا با نشانه و اشاره ای همراه می سازد و خواننده آشنا را به آن آیه یا حدیث راهنمایی می کند.
6) تأثیرپذیری تضمینی : در این شیوه گوینده عین آیه یا حدیث را در سخن خود تضمین می کند.
7) تأثیرپذیری تمثیلی : اگر گوینده مثلی از امثال سائره در نوشته خود بیاورد یا سخن ار کلامی متین یا حکیمانه باشد که بصورت ضرب المثل درآید ، آنرا تأثیرپذیری تمثیلی می گویند.
8) تأثیرپذیری اقتباسی : آنست که گوینده بخشی از یک آیه یا حدیث را در سخن خود بیاورد.
9) اثرپذیری تأویلی : در این شیوه نویسنده با ذوق ورزی و نکته یابی و با پنهان پژوهی و موی شکافی از لایه های برونی و دریافتهای همگانی و پیامهای پیدای سخن می گذرد و به لایه های درونی آن راه می یابد و پیامهای پنهانی بار می آورد . (نقل به تلخیص از راستگو ،1380)
فصل سوم
مروری بر زندگی و آثار خواجه عبدالله انصاری


پاسخ دهید